Eind vorig jaar besloot de ECB tot een ongekend aanbod. Banken konden onbeperkt geld lenen voor een periode van drie jaar. Als onderpand volstonden gewone leningen, bijvoorbeeld aan een eenmanszaak. De zeer lage rente, van 1%, maakte het aanbod extra aantrekkelijk.
Ruim vijfhonderd banken uit de hele eurozone maakten er gebruik van. Samen leenden ze 489 miljard euro. Normaliter kunnen banken alleen voor korte tijd geld lenen, met in de regel drie maanden als maximum. Als onderpand eist de centrale bank dan doorgaans obligaties, waarbij staatsobligaties de sterke voorkeur hebben. Een forse opslag op de rente dwingt banken de leningen zo snel mogelijk terug te betalen.
Opmerkelijk aan de operatie is verder dat de ECB de leningen niet heeft gesteriliseerd: voor het uitgeleende bedrag is er geen ander geld uit de markt gehaald. Bij alle eerdere operaties deed de bank dit wel. Per saldo nam de geldhoeveelheid zodoende met bijna vijfhonderd miljard euro toe. De operatie van de ECB illustreert hoe roerig de situatie op de financiële markten is. Daarnaast onderstreept de operatie hoezeer de waarde van geld is verschraald.
Fiatgeld
Dit vraagt om een toelichting. Geld ontstond als smeermiddel voor de ruilhandel. Het kon uitgroeien tot algemeen aanvaard betaalmiddel, omdat elk muntstuk of biljet een reële waarde vertegenwoordigde, bijvoorbeeld in goud. In de westerse wereld heeft dat, met ups en downs, gefunctioneerd tot begin jaren zeventig van de vorige eeuw. Toen kwam een einde aan het systeem van Bretton Woods, het akkoord uit 1944 tussen ruim veertig landen om hun munt te koppelen aan de Amerikaanse dollar. Elke dollar vertegenwoordigde een hoeveelheid goud. De facto was het systeem van Bretton Woods een goudstandaard.
Na het uiteenvallen kwam er geen alternatief. Dit betekent dat we sinds de jaren zeventig een systeem hebben met fiatgeld. Intrinsieke of reële waarde ontbreekt. In theorie kunnen centrale banken in dit systeem onbeperkt geld drukken. Of dit inderdaad gebeurt, hangt af van de discipline van de centrale bank. Met de operatie van afgelopen december lijkt de ECB de discipline te hebben laten varen. Net als de Fed in de Verenigde Staten dat al eerder deed na het uitbreken van de kredietcrisis in 2008.
De goudstandaard daarentegen dwingt overheden tot discipline. De afgelopen veertig jaar hebben geleerd dat de verleiding voor overheden heel groot is om wensen van de bevolking te financieren. Ik denk dat je kunt stellen dat de crisis die we nu doormaken de prijs is voor het afschaffen van de goudstandaard. Als geld intrinsieke waarde heeft, kunnen overheden niet jaar op jaar meer uitgeven dan ze binnenkrijgen.
Sinds het verdwijnen van het systeem van Bretton Woods is dat wel de praktijk. Begrotingstekorten zijn de norm. Jarenlang ging dat goed. De rekening voor onze hoge levensstandaard schoven we door naar volgende generaties. Veel verworvenheden van de welvaartsstaat hebben we gefinancierd met schulden. Langzaam dringt het besef door dat we schulden moeten afbouwen, en dat gaat gepaard met pijn. We zullen bijvoorbeeld de verworvenheden van de welvaartsstaat deels moeten inleveren. Voor de meeste overheden is dat nog een brug te ver, hoewel dat uiteindelijk nodig is om het vertrouwen in geld te herstellen.
Intrinsieke waarde
Voor beleggers lijkt het in deze omstandigheden het beste te investeren in zaken die een reële waarde vertegenwoordigen, waarde die niet zo maar kan verdampen. Een voorbeeld is Coca-Cola. Er is maar één bedrijf dat Coca-Cola maakt. Het is lastig, zo niet onmogelijk, dat te kopiëren. De kans is groot dat ook aandelen van Coca-Cola en andere unieke bedrijven in waarde dalen als de crisis aanhoudt. Maar het blijft een uniek bedrijf met intrinsieke waarde.
Door: Kobus Human, Chief Investment Officer van Insinger de Beaufort